ĐAN KẾT BỞI ÁNH SÁNG EXPERIMENT

Đây là hai hố đen đang rơi vào nhau: hai lõi tối, hai bó đường xoắn ốc, và một vùng nơi chúng chạm nhau. Bức tranh không được vẽ bằng công thức. Nó được vẽ bằng những hạt ánh sáng đã đi qua một con chip lượng tử rồi quay về đầu dò, và bằng khoảng trống mà những hạt không quay về để lại.

Thí nghiệm

Hai photon được đưa vào một con chip quang học tám kênh, bộ xử lý lượng tử Ascella của Quandela. Chúng lần lượt đi qua bốn mươi giao thoa kế, mỗi giao thoa kế là một khoảnh khắc đóng băng của hai hố đen đang xoắn vào nhau. Hai kênh của chip đóng vai hai hố đen. Sáu kênh còn lại là lỗ thoát, rút ánh sáng ra khỏi hệ đôi đúng theo tốc độ mà sóng hấp dẫn mang năng lượng đi. Mỗi khoảnh khắc được bắn hai nghìn lần, với tám pha tương đối khác nhau giữa hai photon và ba cơ sở đo. Tổng cộng 960 cấu hình, 1,9 triệu lần đầu dò nháy.

Con chip

Ascella là một giao thoa kế lập trình được trên chip silicon, có mười hai kênh quang; thí nghiệm này dùng tám. Một nguồn phát từng photon đơn được tách thành hai photon đến đồng thời ở kênh 0 và kênh 1. Ở đầu ra, mỗi kênh có một đầu dò nháy khi có ánh sáng. Video 1. Hai photon bước vào chip Hai photon giống hệt nhau, không hạt nào lớn hơn hạt nào, đi vào hai kênh song song khắc trên bề mặt chip silicon. Chúng đến cùng lúc, ở kênh 0 và kênh 1. Phía trước là một mê cung ống dẫn sóng giao nhau, nơi mỗi hạt sẽ rẽ theo nhiều ngả cùng lúc. Sự giống nhau tuyệt đối của hai hạt là điều kiện để chúng có thể rối với nhau về sau. Bộ xử lý lượng tử này dùng ánh sáng. Thay vì bit, nó dùng photon; thay vì mạch điện, nó dùng một mê cung gồm những bộ tách tia và bộ dịch pha, nơi một photon có thể rẽ theo nhiều ngả cùng lúc. Một ma trận 8×8 mô tả trọn vẹn một khoảnh khắc: nó cho biết photon từ kênh vào nào sẽ đến kênh ra nào, với biên độ bao nhiêu. Máy biên dịch ma trận ấy thành 28 bộ tách tia và 36 bộ dịch pha, rồi nạp vào chip. Phần ánh sáng còn ở kênh 0 và 1 là phần còn bị giữ trong hệ đôi; phần đi sang kênh 2 đến 7 là phần đã bức xạ. Video 2. Mê cung tách tia Tám kênh ánh sáng đi vào từ bên trái; ở giữa là lưới 28 điểm giao, mỗi điểm là một bộ tách tia. Một xung ánh sáng vào kênh 1 không chọn một đường mà đi tất cả các đường cùng lúc: ở mỗi điểm giao nó tách thành những bản sao mờ hơn, lan khắp tám kênh và giao thoa với chính mình. Có đường cộng lại thành sáng, có đường triệt tiêu thành tối. Một ma trận 8×8 quyết định đường nào sáng, đường nào tối; đó là cách chip được "lập trình". Ba thứ được lập trình vào các ma trận ấy:
  • Quỹ đạo. Kênh 0 và 1 được ghép với nhau, photon chạy qua lại giữa hai kênh. Nhịp qua lại ấy là nhịp quay của hệ đôi.
  • Độ ghép tăng theo (t_c − t)^(−3/8), đúng công thức của thuyết tương đối rộng cho tần số sóng hấp dẫn của hai vật rơi vào nhau. Càng gần lúc hợp nhất, photon qua lại càng nhanh.
  • Bức xạ. Kênh 2 đến 7 là sáu lỗ thoát cộng hưởng. Ánh sáng rò từ quỹ đạo sang đó với tốc độ tỉ lệ (độ ghép)^(4/3), tương ứng công suất sóng hấp dẫn tăng khi hai vật xoắn chặt.
Video 3. Quỹ đạo chirp Hai kênh nằm sát nhau, một xung ánh sáng chạy qua chạy lại giữa chúng. Nhịp qua lại là nhịp quay của hệ đôi. Trong tám giây, nhịp ấy tăng tốc rõ rệt, chậm lúc đầu rồi rất nhanh về cuối, đúng theo quy luật chirp của thuyết tương đối rộng: hai vật càng gần nhau, tần số sóng hấp dẫn càng cao. Hai hố đen mờ phía sau thu hẹp quỹ đạo theo cùng nhịp với ánh sáng. Sáu kênh tối xòe ra bên dưới cặp kênh sáng: đó là sáu lỗ thoát. Khi nhịp qua lại tăng, ánh sáng bắt đầu rò từ cặp kênh xuống sáu kênh ấy, nhỏ giọt lúc đầu rồi thành dòng, đúng như sóng hấp dẫn mang năng lượng khỏi hệ đôi ngày một mạnh. Cặp kênh mờ dần. Cuối đoạn chỉ còn chừng một phần tư ánh sáng ban đầu ở hai kênh trên, rung chậm lại rồi tắt, như tiếng ngân dư của hố đen vừa sinh ra. Bốn mươi khoảnh khắc Một vụ hợp nhất hố đen được chia thành 144 bước thời gian. Chip chạy bốn mươi bước trong số đó, từ t = 0, khi hai hố đen còn xa nhau, đến t = 1, khi hố đen mới đã ngân xong. Hợp nhất xảy ra ở t_c = 0,82. Mỗi bước là một ma trận riêng: nạp vào chip, bắn hai nghìn lần, rồi đổi sang bước tiếp theo. Nói cách khác, nhóm nghiên cứu đã lập trình vào mê cung ấy từng khoảnh khắc của một vụ hợp nhất. Một photon bị nhốt giữa hai kênh chạy qua chạy lại như một hành tinh quanh ngôi sao; mạch được chỉnh để nhịp chạy nhanh dần đúng theo quy luật mà thuyết tương đối rộng mô tả. Sáu kênh còn lại hút ánh sáng ra khỏi quỹ đạo với tốc độ của sóng hấp dẫn mang năng lượng đi. Cuối cùng, hầu hết ánh sáng đã thoát; phần còn lại rung nhẹ rồi tắt, tiếng ngân dư của hố đen vừa sinh ra.

Hai photon và vướng víu lượng tử

Một photon đi qua mê cung sẽ tự giao thoa với chính nó, nhưng mọi thứ nó tạo ra đều tái tạo được bằng một chùm laser thường. Hai photon thì khác. Nếu chúng giống hệt nhau, biên độ của chúng cộng vào nhau theo cách không mô hình cổ điển nào làm được, và sau mê cung, hai hạt không còn là hai câu chuyện riêng. Trạng thái của chúng trở thành một tổng duy nhất các khả năng "photon ở kênh i, photon ở kênh j", trong đó câu hỏi hạt này ở đâu không còn tách rời khỏi câu hỏi về hạt kia. Đó là vướng víu lượng tử giữa các kênh. Dấu hiệu dễ thấy nhất là hiệu ứng Hong–Ou–Mandel, phát hiện năm 1987. Hai photon giống nhau đến hai mặt của một tấm gương bán mạ luôn đi ra cùng một phía, không bao giờ mỗi hạt một ngả. Xác suất "mỗi hạt một ngả" bằng 0 với photon giống hệt nhau và bằng 1/2 với photon phân biệt được. Độ sâu của "hố" ấy đo trực tiếp mức độ giống nhau của hai photon, và do đó mức độ vướng víu mà con chip có thể tạo ra. Một photon đi qua mê cung sẽ tự giao thoa với chính nó, nhưng mọi thứ nó tạo ra đều tái tạo được bằng một chùm laser thường. Hai photon thì khác: nếu chúng giống hệt nhau, biên độ của chúng cộng vào nhau theo cách không mô hình cổ điển nào làm được, và sau mê cung hai hạt không còn là hai câu chuyện riêng. Trạng thái của chúng trở thành một tổng duy nhất các khả năng "photon ở kênh i, photon ở kênh j", trong đó hỏi hạt này ở đâu không còn câu trả lời tách rời câu hỏi về hạt kia. Đó là rối lượng tử giữa các kênh. Dấu hiệu dễ thấy nhất là hiệu ứng Hong–Ou–Mandel (1987): hai photon giống nhau đến hai mặt một tấm gương bán mạ luôn đi ra cùng một phía, không bao giờ mỗi hạt một ngả. Xác suất "mỗi hạt một ngả" là 0 với photon giống hệt nhau, 1/2 với photon phân biệt được; độ sâu của "hố" ấy đo trực tiếp mức độ giống nhau, và do đó mức độ rối mà con chip có thể tạo ra. Video 4. Hiệu ứng Hong–Ou–Mandel Cùng một tấm gương bán mạ, hai kết cục khác nhau. Bên trái, hai photon phân biệt được, một xanh một vàng, đi ra ngẫu nhiên: khi mỗi hạt một ngả, khi cả hai cùng ngả. Bên phải, hai photon giống hệt nhau đến gương đúng cùng lúc và luôn đi ra cùng một phía, không một lần nào tách đôi. Đó là hiệu ứng Hong–Ou–Mandel: dấu hiệu hai hạt không còn là hai câu chuyện riêng, và là thước đo mức độ vướng víu mà chip có thể tạo ra. Thí nghiệm đo hai kênh hố đen theo ba cách khác nhau, gọi là ba cơ sở Z, X, Y:
Cơ sở Mạch thêm vào trước đầu dò Câu hỏi được đo
Z Không Photon ở kênh 0 hay kênh 1?
X Bộ tách tia 50:50 giữa kênh 0 và 1 Hai kênh có đồng pha?
Y Bộ tách tia và dịch pha π/2 Hai kênh lệch pha một phần tư vòng?
Từ ba phép đo, người ta tính một "nhân chứng rối" (entanglement witness): một con số mà mọi trạng thái không rối đều nằm dưới một ngưỡng, từ 0,50 đến 0,60 tùy khoảnh khắc. Vượt ngưỡng là bằng chứng có rối. Dưới ngưỡng thì chưa kết luận được gì. Chỉ những sự kiện có đủ hai photon cùng đến đầu dò mới dùng được cho phép đo này.
cơ sở mạch thêm vào trước đầu dò câu hỏi được đo
Z không photon ở kênh 0 hay kênh 1?
X bộ tách tia 50:50 giữa kênh 0 và 1 hai kênh có đồng pha?
Y bộ tách tia + dịch pha π/2 hai kênh lệch pha một phần tư vòng?
Điều đo được trên Ascella Hình dạng của sự mất mát khớp mô hình đến 1%. Câu hỏi về rối thì chưa trả lời được, vì thiếu cặp photon.
Giá trị Ý nghĩa
Cấu hình đã chạy 8 pha × 40 khoảnh khắc × 3 cơ sở = 960 Tất cả 320 job thành công
Tổng lần đầu dò nháy 1,9 triệu 2.000 lần bắn mỗi cấu hình
Sự kiện có hai photon cùng về 1,4% (khoảng 29 mỗi cấu hình) Phần còn lại là một photon đơn
Cặp dùng được cho nhân chứng Khoảng 17 mỗi cấu hình Sai số khoảng 0,24; ngưỡng cần vượt 0,50–0,60
Xác suất một photon đến đầu dò Khoảng 0,04 Mất mát trên chip và trong ghép nối
Tỉ lệ nháy kênh 0 / kênh 1 lúc t = 0 1,43 Lý thuyết 1,00: hai kênh có hiệu suất khác nhau
Nhân chứng rối 318 chưa kết luận, 2 vượt ngưỡng Nhất quán với dao động thống kê
Đường cong sống sót, tức phần ánh sáng còn ở hai kênh hố đen, đi theo mô phỏng ở cả bốn mươi điểm: suy giảm chậm, trũng ở t ≈ 0,65, lóe lên ở lúc hợp nhất, rồi ngân dư. Đây là lần đầu toàn bộ chuỗi biên dịch, nạp và bắn được kiểm chứng trên phần cứng thật. Hai cặp photon trong bảy mươi lần bắn là quá ít để nhân chứng lên tiếng. Lần chạy tiếp theo sẽ giữ nguyên ngân sách máy nhưng chỉ dùng ba mươi cấu hình quanh thời điểm hợp nhất, mỗi cấu hình hai mươi nghìn lần bắn, để có khoảng 170 cặp mỗi phép đo và sai số 0,08. Từ số liệu đến bức tranh Mỗi đường trong tác phẩm là một trong tám pha, vẽ quanh mỗi xoáy một lần. Mỗi đỉnh là một trong bốn mươi khoảnh khắc. Không có đường nào là công thức.
Yếu tố trong tranh Lấy từ đâu
Hai xoáy Kênh 0 (xanh) và kênh 1 (trắng)
Khoảng cách đường đến tâm Phần ánh sáng đo được còn ở hai kênh hố đen, nhân với phần riêng của kênh đó
Góc quay Pha quỹ đạo tích lũy từ nhịp qua lại đo được; xuôi quanh xoáy này, ngược quanh xoáy kia
Độ sáng Phần sống sót tại khoảnh khắc đó
Đường gãy khúc Bốn mươi khoảnh khắc nối bằng đoạn thẳng, không nội suy
Lõi tối Bán kính của phần sống sót cuối cùng (0,25): nơi ánh sáng ngừng quay về
Bó xanh luồn qua xoáy trắng và ngược lại Hai kênh trao đổi ánh sáng cho nhau
Vị trí hai tâm, sao nền, bảng màu Bố cục, không phải dữ liệu
Video 6. Hai hố đen hợp nhất Hai hố đen xoắn vào nhau mỗi lúc một nhanh, chạm, rồi trở thành một. Các vòng gợn lan ra là sóng hấp dẫn: mau dần khi quỹ đạo siết lại, mạnh nhất lúc chạm, và tắt dần cùng tiếng ngân của hố đen vừa sinh ra. Trên chip, chính nhịp ấy được lập trình vào nhịp qua lại của ánh sáng giữa hai kênh.
[/video
Video 5. Từ số liệu đến hai lỗ đen
Tám đầu dò xếp thành hàng, nháy khi ánh sáng đến; phần lớn là một hạt, thỉnh thoảng hai hạt cùng lúc. Mỗi lần nháy phóng ra một đường mảnh, trôi về một trong hai xoáy: xanh bên trái, trắng bên phải, quay ngược chiều nhau. Các đường tích tụ thành những xoắn ốc gãy khúc, siết dần về hai lõi tối nơi không đường nào chạm tới, vì ở đó ánh sáng đã ngừng quay về. Bức tranh hiện ra từ dữ liệu đo được, không thêm, không làm mượt.

Từ số liệu đến bức tranh

Mỗi đường trong tác phẩm là một trong 8 pha, vẽ quanh mỗi xoáy một lần; mỗi đỉnh là một trong 40 khoảnh khắc. Không có đường nào là công thức.